Heshiiska $18 bilyan ee Meta: Maxay carruurta, waalidiinta iyo dunidu ka baran karaan?

GAROWE, Soomaaliya — Shirkadda Meta ayaa oggolaatay heshiis gaari kara ilaa $18 bilyan oo lagu soo afjarayo dacwado ay ku dhowaad dhammaan gobollada Mareykanka ku eedeeyeen in Facebook iyo Instagram loo qaabeeyey siyaabo carruurta iyo dhallinyarada ku dhiirrigeliya isticmaal joogto ah, isla markaana waxyeello u geysan kara caafimaadkooda maskaxeed.

Heshiiska, oo weli u baahan ansixinta maxkamadda, wuxuu noqon karaa mid ka mid ah dhacdooyinka ugu muhiimsan ee beddela sida shirkadaha tiknoolajiyadda loola xisaabtamo marka adeegyada ay sameeyaan ay isticmaalaan carruurtu.

Meta ma aysan qiran inay wax khalad ah samaysay, waxayna horey u diidday eedeymaha sheegaya inay si ula kac ah carruurta ugu samaysay Facebook iyo Instagram inay la qabsadaan.

Laakiin waxa heshiiskan ka dhigaya mid ka weyn lacagta balaayiinta dollar ah waa isbeddellada Meta lagu waajibinayo inay ku samayso Facebook iyo Instagram.

Laba saac maalintii iyo xannibaad habeenkii

Dadka da’doodu u dhaxayso 13 ilaa 17 sano waxaa Facebook iyo Instagram loogu dejinayaa xad guud oo ah laba saac maalintii, iyadoo carruurta la siinayo digniino iyo hakadyo marka isticmaalka joogtada ahi dheeraado.

Isticmaalka barnaamijyada (apps) waxaa sidoo kale la xaddidayaa inta u dhexeysa saqda dhexe iyo 6-da subaxnimo, halka inta badan ogeysiisyada (notifications) la aamusiinayo saacadaha dugsiga.

Waxaa kale oo la xoojinayaa nidaamyada lagu xaqiijinayo da’da (age verification), kontaroollada waalidka (parental controls), ilaalinta carruurta laga ilaalinayo nuxurka (content) aan ku habboonayn iyo xaddidaadda qaar ka mid ah waxyaabaha dhalin kara isbarbardhigga bulshada, sida tirada calaamadaha jeclaysiga (likes) ee muuqata.

Carruurta ka yar 13 sano horey ayaa looga mamnuucay Facebook iyo Instagram, balse heshiiska cusub wuxuu Meta ku qasbayaa inay adkayso hababka looga hortagayo in carruurtu da’dooda si khaldan u sheegaan.

Dhibaatadu ma aha oo keliya waxa carruurtu daawanayaan

Muddo dheer doodda ku saabsan carruurta iyo baraha bulshada (social media) waxay xoogga saareysay nooca muuqaalada, sawirrada iyo qoraallada ay carruurtu arkayaan.

Hase yeeshee, kiiskan wuxuu iftiiminayaa arrin kale: qaabka baraha bulshada laftooda loo naqshadeeyey.

Rogista aan dhammaadka lahayn (infinite scrolling), ogeysiisyada joogtada ah (notifications), hab-raacyada tiknoolajiyadeed (algorithms) ee mar kasta keenaya nuxur cusub iyo nidaamyada calaamadaha jeclaysiga (likes) iyo falcelinnada (reactions) waxay dhammaantood awood u leeyihiin inay qofka ku sii hayaan shaashadda.

Taasi waxay dhalineysaa su’aal muhiim ah: haddii adeeg si gaar ah loogu naqshadeeyey inuu qofka dareenkiisa haysto, intee ayay masuuliyadda isticmaalka xad-dhaafka ahi saaran tahay ilmaha iyo waalidka, inteese ayay saaran tahay shirkadda samaysay?

Heshiiska Meta wuxuu muujinayaa in dowladaha Mareykanku ay bilaabayaan inay qayb ka mid ah masuuliyaddaas saaraan shirkadaha tiknoolajiyadda.

Saameynta carruurta

Xaddidaadda isticmaalka habeenkii waxay wax ka qaban kartaa arrin waalidiin badan ka walaacsan yihiin: carruur telefoonka isticmaasha xilliyada ay ahayd inay hurdaan.

Aamusinta ogeysiisyada (notifications) saacadaha dugsiguna waxay yareyn kartaa carqaladaha joogtada ah ee telefoonku ku keeno waxbarashada iyo feejignaanta.

Laakiin heshiisku ma xallinayo dhammaan su’aalaha.

Meta loogama baahna inay gebi ahaanba joojiso talooyinka qofka loo gaar yeelay (personalized recommendations) ama xayeysiisyada bartilmaameedka leh (targeted advertising), halka khubarada qaarkood ay sheegayaan in xaddidaadda waqtiga oo keliya aysan ku filnayn haddii qaabka hab-raacyada (algorithms) ay ugu soo xulaan nuxurka (content) carruurta aanu isbeddelin.

Sidaas darteed, laba saac oo baraha bulshada ah maalintii ma aha dammaanad ah in labadaas saac ay carruurta u noqonayaan kuwo ammaan ah.

Masuuliyadda waalidka oo keliya ma ku filan tahay?

Kiiskani wuxuu sidoo kale beddelayaa dood kale oo muddo dheer jirtay.

Marka carruurta dhibaato kala kulmaan internetka, su’aasha ugu horreysa badanaa waxay ahayd: Aaway waalidku?

Waalidku weli wuxuu leeyahay masuuliyad weyn. Waa inuu ogaadaa waxa ilmuhu isticmaalo, muddada uu isticmaalo iyo waxa uu internetka kala kulmayo.

Laakiin heshiiskan wuxuu soo bandhigayaa aragti kale: waalidka keliya lagama filan karo inuu maalin kasta la dagaallamo nidaamyo tiknoolajiyadeed oo balaayiin dollar lagu maalgeliyey sidii dareenka isticmaalaha loo sii hayn lahaa.

Ilaalinta carruurta waxay sidaas u baahan kartaa saddex dhinac oo wada shaqeeya: waalidka, dowladda iyo shirkadda tiknoolajiyadda.

TikTok, YouTube iyo Snapchat maxaa ku xiga?

Saameynta heshiisku kuma eka Meta.

Qaabka heshiiska loo dhisay wuxuu cadaadis gelin karaa TikTok, YouTube iyo Snapchat inay qaataan ilaalin la mid ah. Meta lafteedu waxay ku baaqday in shirkadaha kale ay ku soo biiraan nidaamkan cusub.

Haddii taasi dhacdo, heshiiska Meta wuxuu noqon karaa bilowga heer cusub oo caalami ah oo qeexaya sida carruurta loogu oggolaanayo inay isticmaalaan baraha bulshada (social media).

Meta weli waxay wajahaysaa dacwado kale, halka boqolaal degmo-dugsiyeedyo Mareykanka ah iyo qoysas ay sidoo kale dacwado ka gudbiyeen shirkadaha waaweyn ee baraha bulshada iyagoo ku doodaya inay bixiyeen kharashaad la xiriira dhibaatooyinka carruurta.

Australia waxay horey u qaaday tallaabo ka sii fog

Dooddu kuma koobna Mareykanka.

Australia waxay horey u dhaqangelisay nidaam xaddidaya isticmaalka baraha bulshada ee carruurta ka yar 16 sano, halka dowlado kale ay eegayaan qaabab ay carruurta uga ilaalin karaan nuxurka waxyeellada leh iyo isticmaalka xad-dhaafka ah.

Heshiiska Meta wuxuu dowladahaas siinayaa dood cusub: haddii shirkadaha tiknoolajiyadda ay awoodaan inay sameeyaan xaqiijinta da’da (age verification), xaddidaadda waqtiga (time limits), xannibaadaha habeenkii (nighttime blocks) iyo habka saacadaha dugsiga (school mode), maxaa u diidaya in ilaalintaas laga hirgeliyo dalal kale?

Maxay Soomaaliya iyo Afrika ka baran karaan?

Afrika waxaa ku nool bulsho aad u da’yar, isticmaalka telefoonnada casriga ah (smartphones) iyo baraha bulshada (social media)-guna si xawli ah ayuu u kordhayaa.

Laakiin dalal badan oo Afrika ah sharciyada ilaalinta carruurta ee dhinaca dijitaalka (digital child protection) ayaan la jaanqaadin xawaaraha tiknoolajiyadda.

Tani waxay Soomaaliya iyo dalalka kale ee Afrika siinaysaa fursad ay kaga faa’iideystaan wixii dalalka kale ku soo mareen halkii ay sugi lahaayeen dhibaatooyin waaweyn oo marka dambe sharci loo raadiyo.

Dugsiyadu waxay carruurta bari karaan aqoonta iyo fahamka dijitaalka (digital literacy); waalidiinta waxaa la siin karaa qalab iyo aqoon ay ku maamulaan isticmaalka; dowladuhuna waxay shirkadaha ka dalban karaan ilaalin gaar ah oo loogu talagalay carruurta.

Su’aasha weyn ee mustaqbalka

Heshiiska Meta ma caddeynayo in baraha bulshada keligiis sabab u yahay dhammaan dhibaatooyinka caafimaadka maskaxda ee carruurta. Cilmi-baarista arrintan ku saabsan waa mid adag, carruurtuna isku si ugama falceliyaan isticmaalka internetka.

Laakiin kiisku wuxuu beddelayaa su’aasha siyaasadeed.

Dooddu hadda ma aha oo keliya:

“Sidee carruurta looga ilaaliyaa waxyaabaha xun ee internetka?”

Waxay sidoo kale noqoneysaa:

“Sidee loo hubinayaa in tiknoolajiyadda carruurtu isticmaalaan aan loo naqshadeyn qaab ka faa’iideysanaya dareenkooda, waqtigooda iyo nuglaanshahooda?”

Jawaabta su’aashaas ayaa laga yaabaa inay qaabeyso jiilka xiga ee Facebook, Instagram, TikTok, YouTube iyo guud ahaan baraha bulshada.