Cabsida cagafyada Muqdisho: Yaa la siiyaa dhulka marka shacabka laga dumiyo guryahooda?

Ciidamo, gaadiid dagaal iyo cagafyo habeenkii xaafadaha gala ayaa noqday cabsi weyn oo soo food saartay shacabka Muqdisho—halka Villa Somalia aysan weli shaacin diiwaan muujinaya halka dhulka la baneeyo ku dambeeyo iyo cidda la siiyo.

MUQDISHO, Soomaaliya (GO) — Magaalada Muqdisho, dhawaaqa cagafyada ay hareer socdaan ciidamada hubeysan wuxuu qoysas badan ula macno noqday inay daqiiqado gudahood ku waayi karaan guryahooda iyo hantidooda.

Waxa Dowladda Federaalku ku tilmaamay dib-u-soo-celinta dhulka danta guud ayaa isu beddelay olole guryo lagu duminayo, dadkana looga saarayo xaafado ku yaalla Yaaqshiid, Waaberi, Dayniile, Hodan, Howlwadaag iyo degmooyin kale.

Su’aasha aan weli laga jawaabin waxay tahay: Waa maxay qorshaha Villa Somalia ee dhulkan, sidee loo qaybiyaa, yaase la siiyaa marka dadkii ku noolaa laga saaro?

Dhacdadii ugu dambeysay ee muranka dhalisay waxay 23-kii Agoosto ka dhacday xaafadda Tookiyo ee degmada Yaaqshiid. Ciidamada Dowladda Federaalka ayaa habeenkii xaafadda galay iyagoo wata gaadiid iyo qalabka guryaha lagu dumiyo.

Dadka deegaanka, oo sheegay inay goobta ku noolaayeen tobannaan sano, waxay dalbadeen in la tuso go’aanka sharci ee lagu burburinayo guryahooda. Iska horimaadkii ka dhashay diidmada shacabka waxaa ku dhaawacmay ku dhowaad 10 qof, iyadoo rasaas laga maqlay xaafadda, qoysas badanna ay ku baraarugeen guryahooda oo la duminayo ama ciidamo hareereeyeen.

Dowladda Federaalka oo ay hay'daheedu muddo xileedkeedu dhaceen iyo maamulka gobolka Banaadir ma aysan soo bandhigin go’aan maxkamadeed oo faahfaahsan, liiska guryaha la dumiyey, tirada dadka barakacay ama cidda dhulka loo diyaarinayo.

Horraantii Agoosto, shacabka Waaberi ayaa iyaguna ka bannaanbaxay qorshe guryo looga duminayo. Dadka deegaanka waxay sheegeen in ciidamadu rasaas nool u adeegsadeen dadkii isku dayay inay joojiyaan howlgalka, waxaana dhaawacmay ugu yaraan hal qof.

“Meel aan aadno ma hayno. Shacab ayaan nahay. Waa nala dhacayaa,” ayay tiri haweeney ka mid ahayd dadka bannaanbaxayay.

Dowladda oo ku doodaysa dib-u-habeynta magaalada

Guddoomiyaha gobolka Banaadir ahna duqa Muqdisho, Xasan Maxamed Xuseen Muungaab, ayaa sheegay in qorshuhu yahay dib-u-habeynta dhulka dowladda, furitaanka waddooyin waaweyn iyo bilicda caasimadda.

Wuxuu sheegay in aan la taaban doonin dhulka dadka haysta dukumiinti sax ah, halka qoysaska dhulkoodu ku baxo waddooyinka dib loo dejin doono. Muungaab wuxuu sidoo kale sheegay in 1,000 boos oo dib-u-dejin ah laga diyaarinayo deegaanka Gubadley.

Hase yeeshee, dowladda weli ma aysan soo bandhigin diiwaan cad oo muujinaya dhul kasta oo la baneeyey ama la qorsheynayo in la baneeyo, go’aanka maxkamadeed ee oggolaanaya duminta, ujeeddada dhulka loo adeegsanayo, magacyada dadka ama shirkadaha la siinayo, qiimaha lagu wareejiyey, halka lacagtu ku dhacday iyo qoysaska xaqa u leh magdhow ama dib-u-dejin.

Sidoo kale lama shaacin goorta la bixinayo guryaha iyo dhulka loo ballanqaaday dadka barakacay iyo in dhulka dowladda lagu bixiyo tartan furan ama go’aanno gaar ah.

Bishii May 2026, Muungaab wuxuu hakiyey howlaha duminta iyo fulinta murannada dhulka kaddib markii cabashada dadweynuhu korortay. Waxaa la magacaabay guddi ka kooban sharci-yaqaanno, khubaro dhul, culimo iyo bulshada rayidka ah si ay u baaraan cabashooyinka una hubiyaan dukumiintiyada dadka.

Howlihii duminta ayaa haddana dib u bilowday, balse lama shaacin warbixintii guddiga, natiijadii baaritaanka ama sababta dib loogu bilaabay howlgalladii la hakiyey.

Olole ka socda degmooyin badan

Dhibaatadu kuma koobna Tookiyo iyo Waaberi. Warbaahinta ayaa bishii Oktoobar 2025 sheegtay in boqollaal qoys ay hoy la’aan noqdeen kaddib markii dowladda guryo ka dumisay Hodan iyo Dayniile.

Guryo kale ayaa laga dumiyey dhulka Garoonka Horseed ee agagaarka Tarabuunka, xaafadda Kalluunka ee Waaberi iyo degmada Xamar Jajab. Qoysas badan ayaa sheegay inaan la siin digniin ku filan, magdhow ama meel kale oo ay degaan.

Saddex madaxweyne hore—Cabdiqaasim Salaad Xasan, Sheekh Shariif Sheekh Axmed iyo Maxamed Cabdullaahi Farmaajo—ayaa bishii Agoosto 2025 si wadajir ah uga digay boobka dhulka dowladda iyo ku-takrifalka hantida qaranka.

Waxay dalbadeen in dhul kasta oo dowladeed oo la iibinayo ama laga saarayo diiwaanka hantida guud lagu daabaco Faafinta Rasmiga ah, laguna dhejiyo meelaha ay bulshadu ku kulanto.

Ku dhowaad 100 xildhibaan ayaa sidoo kale Villa Somalia ku eedeeyay inay qaadatay dhul loogu talagalay iskuullo, isbitaallo iyo adeegyo kale oo bulshada loo dhisi lahaa.

Xogta Qaramada Midoobay waxay muujisay in ku dhowaad 142,000 barakacayaal ah laga saaray hoygooda siddeeddii bilood ee ugu horreysay 2025, iyadoo boqolkiiba 81 barakicintaas ay ka dhacday gobolka Banaadir.

Dhul dowladeed mise hanti dib loo qaybsanayo?

Dowladdu waxay ku doodaysaa in qoysas badan ay degeen dhul dowladeed kaddib burburkii dowladdii dhexe ee 1991. Dib-u-soo-celinta hantida guud sharci ayay noqon kartaa haddii dhulka si dhab ah loogu dhisayo waddo, iskuul, isbitaal ama adeeg kale oo bulshada loogu talagalay.

Laakiin in la yiraahdo “waa dhul dowladeed” kama jawaabeyso halka uu dhulku ku dambeeyo marka shacabka laga saaro.

Sharciga Lr. 10 ee 1980 wuxuu maamulka Muqdisho awood u siinayaa maamulka iyo bixinta dhulka magaalooyinka, balse wuxuu sidoo kale dhigayaa in dhulku ku jiro diiwaanka rasmiga ah, waafaqsanaado qorshaha guud ee magaalada, lana diiwaangeliyo qofka la siinayo.

Daraasad ay daabacday U4 Anti-Corruption Resource Centre ayaa musuqmaasuqa dhulka ku tilmaantay dhibaato weyn oo Soomaaliya ka jirta. Waxay soo xigatay warbixinno sheegaya in dhul dowladeed—oo ay ku jiraan xeryo ciidan, beero iyo goobo loogu talagalay iskuullo, isbitaallo iyo adeegyada bulshada—loo wareejiyey ganacsato iyo shaqsiyaad xiriir la leh madaxda siyaasadda.

Daraasaddu waxay sidoo kale sheegtay in dhul lagu bixiyey deymo lacageed iyo kuwo siyaasadeed, iyadoo xafiiska dowladda loo adeegsaday meel ay kooxo gaar ahi hanti ka uruursadaan.

Diiwaanka dadka la siinayo dhulka ayaa sidaas darteed muhiim u ah in la ogaado in hantida loo celiyey danta guud iyo in loo wareejiyey ganacsato, madax, siyaasiyiin ama taageerayaasha Villa Somalia.

Su’aalo ayaa sidoo kale ka taagan in dhul iyo hanti kale oo dowladeed abaalmarin ahaan loo siinayo ciidamo iyo kooxo siyaasadeed oo taageeray Villa Somalia, gaar ahaan ciidamadii loo daabulay dagaallada ka dhanka ah maamullada xubnaha ka ah Dowladda Federaalka.

Ciidamada Federaalka waxaa loo diray Jubaland dhammaadkii 2024. Waxay bishii Maarso 2026 la wareegeen Baydhabo kaddib khilaafkii Dowladda Federaalka iyo maamulkii Koonfur Galbeed, halka dagaal culus uu mar kale magaaladaas ka dhacay bishii Agoosto.

Villa Somalia ma aysan shaacin diiwaan muujinaya in taliyayaal, askar, siyaasiyiin, ganacsato ama kooxihii taageeray howlgalladaas la siiyey dhul ama hanti kale oo dowladeed.

Askartii argagixisada la dagaallami lahayd oo guryaha duminaysa

Ka qeybgalka ciidanka xoogga dalka, booliska iyo ilaalada madaxtooyada ayaa muran dhuleed oo madani ah u beddelay howlgal ciidan.

Madaxweynihii hore Sheekh Shariif ayaa sheegay in ilaalada madaxtooyadu si toos ah ugu lug leeyihiin barakicinta, halka qalabka culus ee ciidanka xoogga dalka lagu duminayo guryaha shacabka.

“Rasaastan Khawaarijta ayaa loogu talagalay, shacab looguma talagelin,” ayuu yiri.

Muranka dhulka waa in lagu xalliyaa dukumiinti, diiwaan rasmi ah iyo maxkamad madaxbannaan. Marka ciidamo iyo cagafyo la geeyo xaafad iyadoo aan marka hore la soo bandhigin go’aan maxkamadeed, askartu waxay isku mar noqonayaan maxkamaddii, fuliyihii iyo dhinacii dhulka sheeganayay.

Taasi waxay ciidamada dowladda ka dhigtay cabsi weyn oo maanta soo food saartay shacabka Muqdisho.

Dastuurka iyo sharciga caalamiga ah

Qodobka 26-aad ee Dastuurka KMG ah wuxuu qof kasta siinayaa xaqa lahaanshaha, isticmaalka, iibinta iyo wareejinta hantidiisa. Dowladdu waxay hanti si khasab ah ula wareegi kartaa oo keliya marka ay jirto dan guud, iyadoo qofka laga qaadayna uu xaq u leeyahay magdhow caddaalad ah oo lagu heshiiyo ama maxkamaddu go’aamiso.

Qodobka 43-aad wuxuu dhigayaa in dhulka loo maamulo si caddaalad, hufnaan iyo waara leh, lana xaqiijiyo sinnaanta qaybinta, sugnaanta lahaanshaha iyo diiwaangelinta.

Sidaas darteed, kuma filna dowladda inay sheegto in dhulku yahay hanti guud. Waa inay soo bandhigtaa caddeynta lahaanshaha, danta guud ee loo adeegsanayo, go’aanka sharci, magdhowga iyo cidda ugu dambeyn la siinayo.

Sharciga caalamiga ahna ilaalinta ka dhanka ah barakicinta khasabka ah kuma koobna dadka haysta waraaqo rasmi ah.

Ka hor duminta, dowladda waxaa waajib ku ah inay dadka la yeelato wadatashi dhab ah, siiso digniin ku filan, sheegto waxa dhulka loo adeegsanayo, furto waddo maxkamadeed, diyaariso magdhow ama hoy kale, kana fogaato inay dadka hoy la’aan uga tagto ama howlgalka habeenkii fuliso.

Howlgal habeen dhexe lagu fuliyo, ciidamo hubeysanna ay guryaha ku duminayaan iyadoo aan la soo bandhigin go’aan maxkamadeed iyo qorshe dib-u-dejin, wuxuu ka hor imaanayaa waajibaadkaas.

Hanti qaran oo la qaybinayo xilli muddo-xileedku dhammaaday

Muranka ayaa yeeshay miisaan kale, maadaama hay’adaha federaalka ee fulinaya wareejinta hantidu ay xafiiska sii joogaan kaddib dhammaadka muddo-xileedkoodii dastuuriga ahaa.

Muddo-xileedkii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud wuxuu dhammaaday bishii May 2026. Wax-ka-beddel dastuur oo muran dhaliyey ayaa la isku dayay in dib loogu riixo doorashada iyadoo aan laga gaarin heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.

Dowlad muddo-xileedkeedu dhammaaday waa inay ka fogaataa iibinta hantida qaranka, dhul siinta taageerayaasheeda ama in xubnaha dowladda ay hanti uruursadaan inta ay xafiisyada sii joogaan.

Dhulka dowladda ma aha hanti gaar ah oo ay leeyihiin Madaxweynaha, wasiirrada, taliyayaasha ciidamada, ganacsatada ama kooxaha ku xiran Villa Somalia. Waa hanti ay leeyihiin shacabka Soomaaliyeed iyo jiilasha soo socda.

Ka hor inta aan guri kale la dumin, Villa Somalia iyo maamulka gobolka Banaadir waa inay soo bandhigaan go’aanka maxkamadda, khariidadda dhulka, ujeeddada loo adeegsanayo, qiimaha lagu wareejiyey, qofka la siinayo iyo qorshaha lagu dejinayo qoysaska laga saarayo.

Inta xogtaas la qarinayo, shacabka Muqdisho waxay qorshahan u arki doonaan barakicin khasab ah oo dadka nugul looga saarayo guryahooda si dhulka ugu qaalisan caasimadda loogu qaybsado albaabada xiran gadaashooda.

GAROWE ONLINE