Soomaaliya: Maxaa ka soo bixi kara kulanka Golaha Mustaqbalka iyo dhinacyada kale, mase lagu kalsoonaan karaa?

MUQDISHO — Madaxweyne hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa martigeliyey kulan lagu doonayay in la isu soo dhoweeyo Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed iyo garabyada kale ee siyaasadda, xilli khilaafka doorashada iyo sharciyadda hay’adaha federaalka uu sii xoogeysanayo, sida ay sheegayaan warar laga helayo Muqdisho.

Golaha Mustaqbalka waxaa kulanka ku matalay Ra’iisul Wasaarihii hore Xasan Cali Khayre iyo Madaxweynihii hore ee Galmudug Cabdikariim Xuseen Guuleed. Siyaasiga Cabdullaahi Maxamed Cali Sanbaloolshe, oo hore u soo noqday taliyaha hay’adda NISA, ayaa isaguna goob-joog ahaa.

Dhinacyada kale ee wada-hadalladu khuseeyaan waxaa ka mid ah Golaha Midnimada Soomaaliyeed la magac baxay oo uu hoggaamiyo Ra’iisul Wasaarihii hore Cumar Cabdirashiid Cali Sharmaarke, iyo Nabad iyo Nolol, oo uu hormuud u yahay Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Maxamed Cabdullaahi Farmaajo.

Ujeeddada kulanka ayaa lagu sheegay iney tahay suurtagalnimada in la  yeesho aragti ama ajande wadajir ah. Hase yeeshee, weli ma jiro war-murtiyeed rasmi ah oo lagu faahfaahiyey wixii la isku afgartay ama tallaabada xigta.

Heshiiskii hore ee Villa Somalia

Cumar Cabdirashiid, Shariif Xasan, Guddoomiye hore Maxamed Mursal iyo Daahir Maxamuud Geelle waxay 25-kii Agoosto 2025 ka baxeen Madashii Samatabixinta, kaddibna waxay heshiis doorasho la galeen Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Heshiiskaas waxay ku taageereen iyadoo Dastuurka lagu sameeyey wax kabadal la isku khilaafey in shacabka ay si toos ah u doortaan goleyaasha deegaanka, baarlamaannada dowlad-goboleedyada iyo labada aqal ee Baarlamaanka Federaalka, halka Madaxweynaha Soomaaliya ay dooranayaan xildhibaannada federaalka. Waxaa kale oo lagu heshiiyey in madaxda dowlad-goboleedyada ay doortaan baarlamaannada maamullada iyo in madaxweynuhu magacaabo Ra’iisul Wasaaraha, Golaha Shacabkuna ansixiyo.

Heshiiska ayaa ahaa mid Villa Somalia ay la  gashay xiligaas hal garab oo ka baxay Madashii Samatabixinta, mana helin oggolaanshaha dhammaan mucaaradka iyo dowlad-goboleedyada gaar ahaan Puntland iyo Jubaland. 

Bishii Luulyo 2026, Golaha Midnimada Soomaaliyeed iyo Nabad iyo Nolol waxay sidoo kale taageereen mabda’a doorasho qof iyo cod ah, inkastoo ay soo bandhigeen faahfaahin farsamo oo kala duwan. Sidaas darteed, dadka siyaasadda sida dhow ula socda waxay sheegayaan in dhinacyadan iyo Villa Somalia aysan si weyn ugu kala fogeyn mabda’a guud ee doorashada.

Muddada hay’adaha federaalka

Garabyada uu hoggaamiyo Cumar Cabdirashiid iyo Shariif Xasan laguma aqoon inay si adag uga hadlaan muddo-xileedka ka dhammaaday Madaxweynaha iyo hay’adaha federaalka, marka lagu xisaabiyo qaab-dhismeedkii Dastuurka Ku-Meel-Gaarka ahaa ee 2012.

Qodobka 91-aad ee dastuurkaas wuxuu muddo-xileedka Madaxweynaha ku qeexayaa afar sano, oo ka bilaabmaya maalinta dhaarta. Muddo-xileedka Baarlamaanka ayaa isaguna ahaa afar sano. Wax-ka-beddelladii dastuurka ee la ansixiyey 2026 ayaa dhaliyey muran ku saabsan saameynta ay ku yeelan karaan xilalka hadda jira. 

Nabad iyo Nolol waxaa hoggaaminaya Madaxweyne hore Farmaajo, oo isaga laftiisa wajahday mucaaradad xooggan markii muddo-xileedkiisu dhammaaday 2021. Golaha Shacabka ayaa markaas ansixiyey sharci laba sano loogu kordhinayay hay’adaha federaalka, Farmaajona wuu saxiixay. Go’aankaas waxaa diiday Aqalka Sare, mucaaradka iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada, wuxuuna sababay iska horimaadyo ka dhacay Muqdisho ka hor inta aan laga noqon.

Taariikhda Cumar Cabdirashiid

Cumar Cabdirashiid wuxuu laba jeer soo noqday Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya: markii koowaad intii u dhexeysay 2009 iyo 2010, xilligii Madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed, iyo markii labaad 2014 ilaa 2017, xilligii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Nidaamka Soomaaliya, xilka Ra’iisul Wasaaruhu ma aha jago si toos ah loogu tartamo. Madaxweynaha ayaa magacaaba qofka qabanaya xilka, kaddibna Golaha Shacabka ayaa codka kalsoonida siiya ama diida.

Cumar Cabdirashiid wuxuu si rasmi ah ugu tartamay xilka Madaxweynaha doorashadii 8-dii Febraayo 2017. Wuxuu sidoo kale muujiyey damac siyaasadeed doorashadii 2022, balse kama mid noqon liiskii kama dambaysta ahaa ee musharraxiinta. Bishii Luulyo 2026 ayuu mar kale shaaciyey inuu u tartamayo madaxtinimada Soomaaliya.

Kalsooni-darrada weli jirta

Inkasta oo kulanka Muqdisho lagu tilmaamay dadaal lagu mideynayo garabyada siyaasadda, haddana warar hoose ayaa sheegaya inaysan jirin kalsooni buuxda oo dhinacyadu isku qabaan.

Siyaasi aan si rasmi ah uga tirsanayn dhinacyada, oo la hadlay Garowe Online, ayaa sheegay in qaar ka mid ah xubnaha kulanka ka qaybgalay ay su’aal ka qabaan sida heshiis lala galo garabka ay hormuudka u yihiin Cumar Cabdirashiid iyo Shariif Xasan loogu kalsoonaan karo, marka la eego go’aannadii iyo isbahaysiyadii ay hore u beddeleen.

Kulanka ayaa laga yaabaa inuu horseedo wadahadallo kale ama isu-soo-dhowaan ku saabsan doorashada. Hase yeeshee, taariikhda kala-guurka siyaasadeed ee dhinacyada, khilaafka muddada xilalka iyo kalsooni-darrada jirta ayaa muujinaya in samaynta isbahaysi mideysan ay weli wajahayso caqabado waaweyn.

GAROWE ONLINE