Colaadda Koonfur Galbeed: Khatar sii fidaysa iyo mas’uuliyadda siyaasadeed ee Madaxweyne hore ee Soomaaliya Xasan Sheekh

Falanqayn

BAYDHABO, Soomaaliya — Dagaallada ka qarxay Baydhabo waxay muujinayaan in khilaafkii siyaasadeed ee u dhexeeyey Dowladda Federaalka iyo maamulkii Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen uu isu beddelayo colaad hubaysan oo halis ku ah dadka rayidka ah, nidaamka federaalka iyo dagaalka lagula jiro Al-Shabaab.

Ugu yaraan afar qof oo rayid ah ayaa ku dhintay dagaalkii ugu dambeeyey, halka 98 kale ay ku dhaawacmeen, sida uu sheegay sarkaal ka tirsan Isbitaalka Gobolka Bay. Dadka dhaawacmay waxaa ku jiray 28 haween ah iyo nin da’ ah oo ay haleeshay rasaas habow ah. Dowladda Federaalka waxay sheegtay in ku dhowaad 30 ka mid ah xoogaggii soo weeraray magaalada la dilay, balse tiradaas si madax-bannaan looma xaqiijin.

Dagaalkaasi ma ahayn dhacdo amni oo keligeed taagan. Wuxuu ka dhashay go’aankii ay Villa Somalia awood ciidan ugu adeegsatay khilaaf siyaasadeed iyo muran doorasho oo markii hore lagu xallin karay wadahadal.

Ciidamada Federaalka ayaa 30-kii Maarso la wareegay Baydhabo, taas oo ku khasabtay Laftagareen inuu ku dhawaaqo iscasilaad, markii dambana magaalada ka baxo, isla markaana sheego inuu weli yahay madaxweynaha sharciga ah ee maamulka Koonfur Galbeed.

Dowladda Federaalka ee waqtigeedu dhacay waxay tallaabadaas ku tilmaantay mid lagu soo celinayey nidaamka dastuuriga ah, halka Laftagareen iyo taageerayaashiisu ay ku tilmaameen afgambi lagu burburiyey maamulkii la doortay.

Kaddib la wareegistii magaalada, Sheekh Aadan Maxamed Nuur Madoobe ayaa 10-kii Juun loogu dhawaaqay inuu yahay madaxweynaha Koonfur Galbeed, isaga oo helay 88 ka mid ah 90 cod oo la dhiibtay.

Hase yeeshee, doorashadan ayaa ahayd mid Madaxweyne Xasan Sheekh iyo kooxdiisu ku tilmaameen qayb ka mid ah hannaan qof iyo cod ah oo saldhig u ah dastuurka Soomaaliya ee sida muranka dhaliyey wax looga beddelay. Musharraxiintii tartanka la galay Aadan Madoobe waxay dhankooda ku tilmaameen doorasho hal qof loogu talagalay in lagu soo saaro.

Sidaas darteed, Villa Somalia waxay ku guulaysatay inay qabsato Baydhabo, meesha ka saarto Laftagareen, isla markaana dhisto maamul ay taageerto. Laakiin ma aysan helin heshiis siyaasadeed oo ay aqbalaan dhinacyada Koonfur Galbeed.

Natiijadu waxay noqotay in khilaafkii doorashadu isu beddelo dagaal ay ku dhimanayaan dad rayid ah iyo ciidan.

Taariikh mar kale ka soo muuqanaysa khilaafka siyaasadeed ee Baydhabo

Waxa hadda ka dhacaya Baydhabo waxay soo celinayaan xusuusta dhacdooyinkii 1995-kii ee sababta u noqday aasaaska Jabhaddii RRA.

Kaddib burburkii dowladdii dhexe sannadkii 1991, deegaannada beeralayda ah ee u dhexeeya webiyada Jubba iyo Shabeelle waxay noqdeen goobo ay ku dagaallamaan jabhado hubaysan. Beerihii ayaa la dhacay, xoolihii waa la kaxaystay, sahaydii cuntada waa la carqaladeeyey, bulshooyinkiina waa la barakiciyey.

Ururrada u dooda xuquuqda aadanaha ayaa sheegay xilligaas in burburinta iyo bililiqaysiga deegaannada beeralayda ahi ay qayb weyn ka qaateen macaluushii ba’anayd ee ku dhufatay koonfurta Soomaaliya. Baydhabo waxaa xilligaas dunida looga yaqaannay “Magaaladii Geerida.”

Bishii Maarso 1995, hoggaamiyeyaasha Digil iyo Mirifle waxay dhiseen maamul maxalli ah oo lagu magacaabi jiray Golaha Sare ee Digil iyo Mirifle.

17-kii Sebtembar 1995, ciidamadii dagaal-ooge Jeneraal Maxamed Faarax Caydiid ayaa qabsaday Baydhabo, waxayna meesha ka saareen maamulkii deegaanka. Ciidamada Caydiid waxay ahaayeen awooddii milatari ee markaas ugu xoogga badnayd aagga, waxayna awoodda hubka u adeegsadeen inay go’aamiyaan cidda maamulaysa magaalada.

Wax ka yar bil kaddib, 13-kii Oktoobar 1995, odayaal, siyaasiyiin, aqoonyahanno iyo saraakiil hore ayaa isugu yimid Jhaffey oo galbeed ka xigta Baydhabo, halkaas oo lagu aasaasay Rahanweyn Resistance Army, ama RRA.

Kornayl Xasan Maxamed Nuur Shaatigaduud ayaa loo doortay guddoomiye, halka Sheekh Aadan Madoobe iyo Maxamed Ibraahim Xaabsade ay ka mid noqdeen hoggaanka sare.

RRA waxaa loo aasaasay inay ka hortagto mabda’a ah in awood hubaysan oo ka xoog badan dadka deegaanka ay qabsan karto dhulkooda, meesha ka saari karto maamulkooda, dabadeedna go’aamin karto mustaqbalkooda siyaasadeed.

RRA waxay Xuddur dib ula wareegtay 1998, Baydhabo-na waxay qabsatay 6-dii Juun 1999. Jeneraal Caydiid wuxuu dhintay 1996, sidaas darteed ciidamadii laga saaray magaalada waxaa xilligaas hoggaaminayey wiilkiisa Xuseen Maxamed Faarax Caydiid.

Guusha RRA waxay markii dambe horseedday in 2002 la dhiso maamul Koonfur Galbeed oo iskiis isu maamula, Baydhabo-na xarun looga dhigo.

Casharka taariikhdaasi wuxuu ahaa in qabsashada Baydhabo aysan si toos ah u keenin sharciyad siyaasadeed. Waxay dhalisay iska-caabin hubaysan.

Hab isku dhow, waqtiyo kala duwan

Xaaladaha 1995 iyo 2026 isku mid ma aha. Sannadkii 1995, Caydiid wuxuu ahaa hoggaamiye kooxeed ka shaqaynayey dal aan lahayn dowlad dhexe. Ciidamada hadda jooga Baydhabo waxay si rasmi ah uga tirsan yihiin Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed, waxayna ka amar qaataan Dowladda Federaalka oo sharciyadda muddo-xileedkeedu muran siyaasadeed iyo mid dastuuri ah ka taagan yahay.

Dhinaca kale, habka siyaasadeed ee la adeegsaday wuxuu leeyahay isku ekaansho aan la iska indho tiri karin: awood milatari oo ka xoog badan maamulka deegaanka ayaa Baydhabo soo gashay, meesha ka saartay hoggaankii jiray, gacanta ku dhigtay xarumaha dowladda, dabadeedna qabatay hannaan siyaasadeed lagu sharciyeynayo nidaamka cusub.

Farqiga u dhexeeya maamul sharciyad haysta iyo maamul xoog ku jooga waxaa go’aamiya aqbalaadda bulshada, mana aha tirada ciidamada ilaalinaya madaxtooyada.

Aadan Madoobe iyo murugada taariikhda RRA

Doorka Aadan Madoobe wuxuu xaaladda ka dhigayaa mid taariikh ahaan xasaasi ah.

Wuxuu ka mid ahaa hoggaamiyeyaashii RRA ee ka horyimid markii awood milatari oo ka xoog badani ay la wareegtay Baydhabo, isla markaana meesha ka saartay maamulkii deegaanka. Soddon sano kaddib, wuxuu noqday ninka sida tooska ah uga faa’iiday la wareegis kale oo ciidan oo ka dhacday isla magaaladaas.

Sannadkii 2002, RRA lafteedu waxay u kala jabtay dhinac uu hoggaaminayey Shaatigaduud iyo dhinac ay hoggaaminayeen ku-xigeennadiisii Aadan Madoobe iyo Maxamed Ibraahim Xaabsade.

Dagaal ayaa ka dhacay Baydhabo, magaaladuna dhowr jeer ayay gacmo kala duwan gashay. Dadka rayidka ah ayaa mar kale bixiyey qiimaha loollan siyaasadeed oo u dhexeeyey hoggaamiyeyaashii jabhadda.

Taariikhdaasi waxay muujinaysaa sida dhaqsaha badan ee urur ama bulsho markii hore midaysnayd ugu kala jabi karto kooxo hubaysan marka heshiiskii siyaasadeed burburo.

Koonfur Galbeed waxay hadda u dhowdahay khatar la mid ah.

Mas’uuliyadda Madaxweyne Xasan Sheekh

Mas’uuliyadda koowaad ee dagaal kasta waxay saaran tahay dhinaca bilaaba weerarka, dila dadka rayidka ah ama jebiya sharciga dagaalka. Laakiin mas’uuliyadda siyaasadeed ee abuuridda xaaladda colaadeed waxay ka ballaaran tahay cidda rasaasta ugu horreysa ridday.

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud wuxuu ahaa taliyaha guud ee ciidamada qalabka sida, hoggaamiyaha Dowladda Federaalka iyo qofka ay siyaasaddiisa dastuuriga ah iyo tan doorashadu saldhig u yihiin khilaafka hadda ka taagan Koonfur Galbeed.

Maamulkiisu wuxuu haystay fursad uu ku dalban karo wadahadal, dhexdhexaadin iyo hannaan doorasho oo ay dhinacyadu ku heshiinayaan. Taa beddelkeeda, ciidamo federaal ah ayaa loo adeegsaday la wareegista xarunta maamul-goboleed uu khilaaf siyaasadeed kala dhexeeyey Villa Somalia.

Madaxweyne Xasan Sheekh sidaas darteed kama fogaan karo natiijada ka dhalatay go’aankaas.

Haddii colaadda Koonfur Galbeed sii fido, haddii bulshooyinka Bay iyo Bakool hub qaataan, haddii dad rayid ahi sii dhintaan ama haddii Al-Shabaab ka faa’iidaysato kala qaybsanaanta, Madaxweynaha waxaa la weydiin doonaa sababta awoodda ciidanka loogu doortay xallinta muran siyaasadeed.

Waxaa sidoo kale la weydiin doonaa sababta ciidamada loogu diray Baydhabo xilli qaybo badan oo Soomaaliya ka mid ahi ay weli gacanta ugu jiraan Al-Shabaab.

Ciidanka Xoogga Dalka waxaa loo dhisay difaaca shacabka Soomaaliyeed iyo la dagaallanka kooxaha hubaysan ee khatarta ku ah dalka. Marka ciidankaas loo adeegsado in lagu saameeyo doorasho maamul-goboleed, wuxuu lumin karaa kalsoonida qayb ka mid ah bulshada ay waajibka ku tahay inuu difaaco.

Dowladda Federaalka waxay sheegtay in dagaalkii ugu dambeeyey ay xoogaggii taageersanaa Laftagareen la socdeen xubno Al-Shabaab ah. Saraakiisha Koonfur Galbeed ee uu hoggaamiyo Aadan Madoobe waxay sheegeen inay heleen meydad iyo maxaabiis ka tirsan kooxda.

Eedeymahaas si madax-bannaan looma xaqiijin. Laakiin xitaa haddii xubno Al-Shabaab ahi ka faa’iidaysteen weerarka, su’aasha siyaasadeed weli way taagan tahay: yaa abuuray firaaqada iyo kala qaybsanaanta u saamaxday kooxda inay dhex gasho khilaafka?

“Marka khilaafaadka madaxda lagu xalliyo ciidan, waxay abuuraan xaalado ay kooxaha argagixisadu ka faa’iidaystaan,” ayay falanqeeyaha amniga Samira Gaid u sheegtay AP. “Dadka rayidka ah ee Soomaaliyeed ayaana qiimaha bixiya.”

Khatarta bani’aadannimo

Baydhabo waxay martigelisaa tiro aad u badan oo barakacayaal ah oo ka soo cararay abaar, dagaal iyo saboolnimo. Adeegyada caafimaadka magaalada ayaa durba la tacaalaya sariiro, dawooyin iyo shaqaale yari.

Warbixin ay bishii Luulyo samaysay Médecins Sans Frontières ayaa sheegtay in afartii carruur ahba mid ka mid ah carruurta ku nool xeryaha barakacayaasha Baydhabo uu qabo nafaqo-darro daran.

Dagaal daba-dheeraada wuxuu carqaladayn karaa gaarsiinta gargaarka, xiri kara waddooyinka sahayda, joojin kara adeegyada caafimaadka, isla markaana qoysas kale ku qasbi kara inay ka cararaan guryahooda.

Bishii Maarso iyo horraantii Abriil, xiisadda siyaasadeed iyo cabsida dagaalku waxay durba barakiciyeen in ka badan 50,000 oo qof, sida ay sheegtay Hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan qaxootiga.

Khatartu kuma koobna Baydhabo. Haddii colaadda loo beddelo abaabul bulshooyin hubaysan, waxay ku fidi kartaa degmooyinka kale ee Bay iyo Bakool, dabadeedna waxay gaari kartaa Shabeellaha Hoose iyo deegaannada deriska ah.

Khilaaf dastuuri ah oo isu beddelay dagaal

Xiisadda Koonfur Galbeed waxay qayb ka tahay khilaafka weyn ee ka taagan dastuurka iyo muddo-xileedka hay’adaha Federaalka.

Sida uu dhigayo jadwalkii afarta sano ahaa ee Dastuurka Ku-meelgaarka ah ee 2012, muddo-xileedka Madaxweyne Xasan Sheekh waxaa la filayey inuu dhammaado 15-kii May 2026.

Villa Somalia waxay ku doodaysaa in wax-ka-beddellada dastuurka ee muddada xilalka ka dhigay shan sano ay sharciyeynayaan sii joogitaanka hay’adaha hadda jira. Mucaaradka, Puntland, Jubaland iyo siyaasiyiin kale ayaa diiddan fasiraaddaas, iyagoo sheegaya in wax-ka-beddelladu aysan haysan heshiis qaran, isla markaana aan dib loogu kordhin karin muddo-xileed lagu doortay nidaamkii hore.

Si kasta oo loogu kala aragti duwan yahay murankaas, Dowladda Federaalka ma heli karto sharciyad ay ciidamada qaranka ugu adeegsato inay ku doorato ama ku beddesho hoggaamiyeyaasha maamul-goboleedyada.

Villa Somalia waxay sheegaysaa inay dalka u horseedayso doorasho qof iyo cod ah. Hase yeeshee, dadka Koonfur Galbeed si toos ah uma aysan kala dooran Laftagareen, Aadan Madoobe iyo musharraxiinta kale.

Aadan Madoobe waxaa doortay baarlamaan-goboleed ku shaqaynayey magaalo ay ciidamo federaal ahi la wareegeen, kaddib markii meesha laga saaray maamulkii hore. Taasi waxay sii xoojinaysaa shakiga ah in nidaamka doorashada loo adeegsaday sharciyeynta natiijo markii hore lagu gaaray awood ciidan.

Digniinta Baydhabo

Casharka 1995 ma aha in Caydiid iyo Dowladda Federaalka ee maanta ay isku xaalad yihiin. Casharku wuxuu yahay in awoodda ugu hubka badan ay qabsan karto Baydhabo, laakiin aysan hub ku heli karin aqbalaadda shacabka.

Caydiid wuxuu qabsaday magaalada, laakiin qabsashadiisu waxay dhalisay RRA, oo markii dambe ciidamadiisa ka saartay.

Villa Somalia waxay la wareegtay Baydhabo, waxay meesha ka saartay Laftagareen, waxayna taageertay doorashada Aadan Madoobe. Laakiin natiijadu ma noqon xasillooni. Waxay noqotay iska-caabin hubaysan, dhimasho rayid, kala qaybsanaan ciidan iyo fursad ay Al-Shabaab ka faa’iidaysan karto.

Xalka laguma heli karo guluf milatari oo kale. Waxaa loo baahan yahay xabbad-joojin degdeg ah, joojinta adeegsiga ciidamada federaalka ee loollanka siyaasadeed, dhexdhexaadin madax-bannaan oo ay hoggaaminayaan waxgaradka Koonfur Galbeed iyo hannaan siyaasadeed oo loo dhan yahay.

Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Xasan Sheekh weli wuxuu haystaa fursad uu ku joojin karo fiditaanka colaadda. Laakiin haddii uu sii wado isku dayga ah in awoodda hubku beddesho heshiiska siyaasadeed, mas’uuliyadda wixii ka dhasha kuma ekaan doonto taliyeyaasha dagaalka ee Baydhabo.

Waxay si toos ah u gaari doontaa Villa Somalia iyo Madaxweynihii go’aansaday in muran siyaasadeed lagu xalliyo ciidanka qaranka.