Xuutiyiinta oo qabsaday jasiirad istiraatiiji ah, Sacuudiga oo xiray dhuun shidaal oo muhiim ah

RIYADH, Sacuudi Carabiya — Sacuudi Carabiya ayaa Jimcihii sheegtay inay xirtay dhuun shidaal oo muhiim u ah dhoofinta dalka, maalin kadib markii diyaarado aan duuliye lahayn lagu weeraray, halka Xuutiyiinta Yemen ee ay Iiraan taageerto ay qabsadeen jasiirad istiraatiiji ah oo ku taalla afka koonfureed ee Badda Cas, sida ay laba sarkaal sheegeen.

Qabsashada jasiiradda Mayun, oo sidoo kale loo yaqaan Perim, ayaa Xuutiyiinta siinaysa joogitaan muhiim ah gudaha marin-biyoodka Bab al-Mandab, oo ka mid ah marinnada ganacsiga badda ee ugu muhiimsan dunida. Waa horumarkii dhuleed ee ugu weynaa ee Xuutiyiintu ka sameeyaan aaggaas sannado badan.

Bab al-Mandab waa marin cidhiidhi ah oo u dhexeeya Jasiiradda Carabta iyo Afrika, kaas oo Badda Cas ku xira Gacanka Cadmeed. Maraakiibta halkaas gudubta waxay sii maraan Kanaalka Suweys, oo muhiim u ah ganacsiga u dhexeeya Yurub iyo Aasiya.

Sacuudiga oo xiray dhuunta Bariga–Galbeedka

Wasaaradda Tamarta Sacuudi Carabiya ayaa sheegtay in dhuunta shidaalka ee Bariga–Galbeedka (East-West Pipeline) la xiray kadib weerar lagu qaaday Khamiistii, iyadoo tallaabada lagu tilmaamay mid taxaddar ah.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Sacuudiga ayaa sheegtay in weerarka ay fuliyeen dhowr diyaaradood oo aan duuliye lahayn oo ka yimid Ciraaq. Riyadh waxay sheegtay inaysan jawaab degdeg ah ka bixin doonin, si dowladda Ciraaq loo siiyo fursad ay tallaabo uga qaaddo arrinta.

Ra’iisul Wasaaraha Ciraaq Cali al-Zaidi, oo sidoo kale ah taliyaha guud ee ciidamada, ayaa amray baaritaan lagu sameeyo taliska gobolka Maysan, wuxuuna xilka ka qaaday taliyihii halkaas kadib markii mas’uuliyiintu go’aamiyeen in weerarro lagu qaaday Sacuudi Carabiya laga soo qaaday goob ku taalla gobolkaas, sida uu sheegay afhayeenka dowladda Sabah al-Numan.

Sacuudi Carabiya iyo Mareykanka ayaa bishii Luulyo duqeeyey maleeshiyaad ay Iiraan taageerto oo ku sugan Ciraaq, kadib markii lagu eedeeyey weerarro diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ah oo lagu qaaday xarumaha shidaalka Sacuudiga. Xuutiyiinta ayaa sheegtay mas’uuliyadda weerarradaas, halka saraakiil goboleed ay AP u sheegeen in Xuutiyiintu gacan ka geysteen qorsheynta iyo fulinta weerarrada ay sameeyeen maleeshiyaadka Ciraaq.

Dhuunta Bariga–Galbeedka, oo la dhisay 1980-meeyadii, ayaa muhiimad cusub yeelatay kadib carqaladaha ka dhacay marin-biyoodka Hormuz intii uu socday dagaalka Iiraan. Horraantii Juun, Sacuudigu wuxuu in ka badan laba jibbaaray shidaalka laga dhoofiyo dekedda Badda Cas ee dhuuntu ku dhammaato, isagoo gaarsiiyey in ka badan 5 milyan oo foosto maalintii, sida ay sheegtay Hay’adda Tamarta Caalamiga ah (IEA).

Mayun iyo Bab al-Mandab

Qabsashada Mayun waxaa AP u xaqiijiyey sarkaal sare oo ka tirsan ciidamada dowladda Yemen ee caalamku aqoonsan yahay iyo sarkaal Xuutiyiinta ka tirsan. Labaduba waxay codsadeen inaan magacyadooda la shaacin maadaama aan loo oggolayn inay warbaahinta la hadlaan.

Mayun waa jasiirad yar oo foolkaano ah oo ku dhex taalla Bab al-Mandab. Joogitaanka Xuutiyiinta halkaas wuxuu sii adkeyn karaa marin ay Sacuudi Carabiya si weyn ugu tiirsanayd, iyadoo Iiraan ay weerarro ka geysanaysay maraakiibta ku sugan marin-biyoodka Hormuz.

Xuutiyiinta ayaa Jimcihii sheegay inay guulo ka gaareen xeebaha, inkastoo bayaankooda aysan si toos ah ugu xusin Mayun, Mukha ama Bab al-Mandab. Waxay ku goodiyeen “kordhin looga jawaabayo kordhin,” iyagoo sheegay in isu-socodka badda uu ammaan u yahay shirkadaha oo dhan marka laga reebo maraakiibta Sacuudiga.

Suuqyada tamarta ayaa haddana walaac ka muujinaya xaaladda. Qiimaha saliidda ceyriin ayaa toddobaadkan mar kale kor u dhaafay $100 foostadii, taas oo Iiraan siin karta awood dheeraad ah marka ay wadahadal la galayso Mareykanka.

Mukha iyo xeebaha Badda Cas

Xuutiyiinta ayaa Khamiistii qabsaday magaalada dekedda leh ee Mukha, oo qiyaastii 50 mayl u jirta Bab al-Mandab. Warbaahin Xuutiyiinta xiriir la leh ayaa sheegtay in Sacuudi Carabiya markii dambe duqeysay garoonka diyaaradaha magaalada. Lama soo sheegin khasaare dhimasho ama burbur weyn.

Sarkaal sare oo ka tirsan dowladda Yemen ayaa AP u sheegay inay la yaabeen in ciidamada cirka Sacuudigu aysan isku dayin inay hor istaagaan qabsashada Mukha. Sarkaalka ayaa qiimeeyey in Riyadh aysan Mareykanka ka helin oggolaansho ay ku billowdo olole ballaaran oo cirka ah.

Wuxuu sidoo kale sheegay in isku-duwid la’aanta ciidamada dowladda Yemen iyo maleeshiyaadka kala duwan ee xulafada la ah ay Xuutiyiinta siisay “fursad aan qiimo lagu qiyaasi karin.”

Tan iyo markii Xuutiyiintu bilaabeen weerarrada maraakiibta dabayaaqadii 2023, iyagoo sheegay inay taageerayaan Falastiiniyiinta Gaza, isu-socodka maraakiibta Bab al-Mandab ayaa hoos u dhacay qiyaastii 60%, sida ay sheegtay Lloyd’s List Intelligence.

Isu-socodka ayaa sanadkan dib u kordhay markii Sacuudigu raadinayey waddo ka duwan Hormuz, balse hanjabaadaha cusub ee Xuutiyiinta ayaa mar kale yareeyey dhaqdhaqaaqaas.

Taasi waxay Riyadh ku qasbi kartaa inay shidaalkeeda waqooyi uga sii gudbiso Badda Cas ilaa Mediterranean-ka, iyadoo adeegsanaysa Kanaalka Suweys ama dhuun shidaal oo dhex marta Masar. Waddadaas ayaa aad uga dheer marka shidaalka loo dhoofinayo macaamiisha Aasiya.

Iiraan iyo cadaadiska gobolka

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Iiraan ayaa Jimcihii ku baaqday in Sacuudi Carabiya soo afjarto xannibaadda ay ku hayso deegaannada Yemen ee Xuutiyiintu maamulaan, waxayna ku baaqday in dib loo bilaabo wadahadallada Riyadh iyo Xuutiyiinta.

Muhiimadda Yemen u leedahay istiraatiijiyadda Tehran ayaa sii muuqatay Arbacadii, markii afhayeenka Ciidamada Ilaalada Kacaanka Iiraan uu sheegay in heshiis kasta oo wadahadal lagu gaaro oo dhex mara Iiraan iyo Mareykanka uu sidoo kale ku jiro arrinta Yemen.

Sacuudi Carabiya ayaa dhankeeda sheegtay inay mar walba bixisay fursado wadahadal, balse ay xaq u leedahay inay isdifaacdo. Wasiirrada arrimaha dibadda Sacuudiga iyo Iiraan ayaa Khamiistii ka wada hadlay dadaallada dib loogu soo celinayo xasilloonida, sida uu sheegay Wasiirka Arrimaha Dibadda Iiraan Abbas Araghchi.

Iyadoo Xuutiyiintu ku sii fidayaan xeebaha Badda Cas una dhowaanayaan Bab al-Mandab, dowladda Yemen ee Sacuudigu taageero ayaa dalbatay taageero caalami ah. Golaha Difaaca Qaranka Yemen ayaa sheegay inuu safka hore kaga jiro difaaca xorriyadda isu-socodka badda, wuxuuna cambaareeyey weerarrada cusub ee Xuutiyiinta ku hayaan Sacuudi Carabiya.

Dagaalka Yemen oo mar kale sii xoogeysanaya

Dagaallada sii xoogeysanaya waxay halis gelinayaan xabbad-joojin jilicsan oo tan iyo 2022 si weyn u yaraysay dagaalkii sokeeye ee Yemen.

Dagaalka Yemen, oo billowday markii Xuutiyiintu 2014 qabsadeen Sanca iyo qaybo badan oo waqooyiga iyo bartamaha dalka ah, ayaa dilay qiyaastii 150,000 qof, halka malaayiin kale ay wajahayeen gaajo iyo xaalado bani’aadamnimo oo daran. Sacuudi Carabiya ayaa dagaalka si toos ah ugu biirtay 2015 iyadoo taageeraysa dowladda Yemen.

Hay’adda Socdaalka Adduunka ee Qaramada Midoobay (IOM) ayaa sheegtay in dagaallada toddobaadkii la soo dhaafay ay guryahooda ka barakiciyeen in ka badan 46,000 qof.

Madaxa IOM ee Yemen, Abdusattor Esoev, ayaa sheegay in dadka ay ka cararayaan goobaha dagaalka iyagoo qaadanaya wixii ay awoodaan, isla markaana tirada barakacayaasha ay toddobaadkan in ka badan laba jibbaarantay.

Shaqaalaha caafimaadka ayaa sidoo kale ka mid ah dadka ka baxaya goobaha dagaalka. Lou Cormack, isku-duwaha Yemen ee Dhakhaatiirta Aan Xuduudda Lahayn (MSF), ayaa sheegay in hay’addu mudnaanta siisay sidii isbitaalka Mukha u sii shaqeyn lahaa kadib markii inta badan shaqaalihiisu ay magaalada ka baxeen.

Qabsashada Mukha iyo Mayun waxay Xuutiyiinta siinaysaa awood cusub oo ay ku saameyn karaan Bab al-Mandab xilli Sacuudi Carabiya ay si weyn ugu tiirsan tahay Badda Cas si ay uga fogaato khatarta Hormuz. Haddii colaaddaasi sii xoogeysato, saameyntu waxay dhaafi kartaa Yemen iyo Sacuudi Carabiya, iyadoo cadaadis cusub saari karta ganacsiga caalamiga ah, maraakiibta iyo suuqyada tamarta.

GAROWE ONLINE